Zwolnienie od kosztów sądowych — kiedy przysługuje i jak złożyć wniosek?

Zaktualizowano: 15 października 2026 r. · Stan prawny: 15 października 2026 r.
Pierwsza publikacja: 12 kwietnia 2016 r.

Opłata od pozwu, apelacji czy zaliczka na opinię biegłego mogą stanowić poważne obciążenie. Nie oznacza to jednak, że osoba niemająca wystarczających środków musi zrezygnować z dochodzenia swoich praw. Przepisy pozwalają ubiegać się o zwolnienie od kosztów sądowych — w całości albo w części.

Najważniejsze jest prawidłowe przedstawienie swojej sytuacji. Samo stwierdzenie, że koszty są wysokie albo że wnioskodawca nie ma obecnie pieniędzy na rachunku, może nie wystarczyć.

Co obejmują koszty sądowe?

Koszty sądowe obejmują opłaty i wydatki. Opłatę pobiera się m.in. od określonych pozwów i środków zaskarżenia. Wydatkami są natomiast np. koszty opinii biegłego lub należności przyznane świadkowi.

Przed złożeniem wniosku warto sprawdzić, czy w danej sprawie nie przysługuje już zwolnienie wynikające bezpośrednio z ustawy. Jego zakres zależy od rodzaju sprawy i sytuacji procesowej strony.

Kiedy osoba fizyczna może uzyskać zwolnienie?

Osoba fizyczna może domagać się zwolnienia, jeżeli nie jest w stanie ponieść kosztów sądowych bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny albo ich poniesienie narazi ją na taki uszczerbek.

Nie obowiązuje jeden próg dochodowy, który automatycznie rozstrzyga o przyznaniu zwolnienia. Sąd ocenia konkretną sytuację: dochody, majątek, oszczędności, konieczne wydatki, stan zdrowia, liczbę osób pozostających na utrzymaniu oraz wysokość kosztów wymaganych w sprawie.

Ten sam dochód może oznaczać zupełnie inną sytuację dla osoby utrzymującej się samodzielnie i dla rodzica utrzymującego dzieci oraz ponoszącego znaczne koszty leczenia. Dlatego formularz powinien przedstawiać pełny obraz gospodarstwa domowego.

Jak przygotować wniosek i oświadczenie?

We wniosku należy wskazać, czy chodzi o zwolnienie od kosztów w całości, czy w określonej części — np. od opłaty od pozwu albo od zaliczki na opinię biegłego. Jeżeli sprawa już się toczy, należy podać jej sygnaturę.

Osoba fizyczna dołącza oświadczenie o stanie rodzinnym, majątku, dochodach i źródłach utrzymania, sporządzone na urzędowym formularzu. Sam formularz nie zastępuje wyraźnego żądania przyznania zwolnienia.

W zależności od sytuacji warto dołączyć dokumenty potwierdzające podane informacje, np.:

  • zaświadczenie o wynagrodzeniu, decyzję o emeryturze, rencie lub świadczeniu;
  • wyciągi z rachunków bankowych;
  • dokumenty dotyczące kosztów mieszkania i utrzymania;
  • potwierdzenia wydatków na leczenie lub rehabilitację;
  • dokumenty dotyczące alimentów i osób pozostających na utrzymaniu;
  • informacje o utracie pracy, zakończeniu działalności lub innych zdarzeniach wpływających na finanse.

Rubryki należy wypełnić rzetelnie. Jeżeli określony składnik majątku nie przynosi dochodu, jest obciążony albo nie może zostać szybko wykorzystany do pokrycia kosztów, warto to wyjaśnić. Tak samo należy opisać przeznaczenie oszczędności, jeżeli są niezbędne np. na leczenie lub utrzymanie po utracie źródła dochodów.

Braki oświadczenia mogą prowadzić do wezwania do ich uzupełnienia, a następnie do zwrotu wniosku. Szczególna reguła dotyczy strony reprezentowanej przez adwokata lub radcę prawnego: wniosek złożony bez wymaganego oświadczenia podlega zwrotowi bez wcześniejszego wezwania do jego dołączenia.

Czy przedsiębiorca również może skorzystać ze zwolnienia?

Tak, ale trzeba odróżnić osobę fizyczną prowadzącą działalność gospodarczą od spółki lub innej jednostki organizacyjnej.

Przedsiębiorca prowadzący jednoosobową działalność nadal jest osobą fizyczną. Jego sytuację ocenia się z uwzględnieniem zasad dotyczących utrzymania koniecznego dla niego i rodziny. Dokumentacja powinna jednak pozwalać ocenić również majątek i finanse działalności.

Osoba prawna, np. spółka z o.o., albo jednostka organizacyjna mająca zdolność prawną powinna wykazać, że nie ma dostatecznych środków na uiszczenie kosztów. Znaczenie mogą mieć m.in. sprawozdania finansowe, salda rachunków, aktualne zobowiązania, należności i rzeczywista płynność.

W przypadku spółki osobowej ustawa wymaga także wykazania, że wspólnicy odpowiadający za jej zobowiązania nie mają dostatecznych środków na zwiększenie majątku spółki lub udzielenie jej pożyczki.

Sama strata księgowa, brak gotówki na jednym rachunku czy stwierdzenie, że firma przechodzi trudności, nie przesądzają jeszcze o wyniku wniosku. Potrzebne jest przedstawienie aktualnych danych pozwalających sądowi ocenić sytuację.

Zwolnienie całkowite czy częściowe?

Sąd może uznać, że strona nie jest w stanie ponieść wszystkich kosztów, ale może pokryć ich część. Wówczas zwolnienie może dotyczyć określonej kwoty, procentu kosztów albo wskazanych opłat lub wydatków.

Wniosek o zwolnienie w całości nie wyklucza przyznania zwolnienia częściowego. Trzeba jednak pamiętać, że koszty nieobjęte zwolnieniem nadal należy uiścić.

Zakres przyznanej ochrony należy odczytywać z postanowienia. Samo przejście sprawy do kolejnej instancji nie oznacza automatycznie, że wcześniejsze zwolnienie przestało działać. Odrębnej oceny wymagają natomiast postępowania nadzwyczajne oraz zmiana sytuacji majątkowej strony.

Czego zwolnienie nie zapewnia?

Zwolnienie od kosztów sądowych nie zwalnia z obowiązku zwrotu kosztów procesu przeciwnikowi. Jeżeli strona przegra sprawę, może zostać zobowiązana np. do zwrotu kosztów zastępstwa procesowego drugiej strony, z uwzględnieniem właściwych przepisów o rozliczeniu kosztów.

Zwolnienie nie oznacza również automatycznego ustanowienia adwokata lub radcy prawnego z urzędu. Jest to odrębna kwestia, wymagająca odpowiedniego wniosku i oceny przesłanek.

Co zrobić w razie odmowy?

Najpierw należy sprawdzić, kto wydał rozstrzygnięcie i jakie pouczenie do niego dołączono.

  • Na odmowę zwolnienia wydaną przez sąd pierwszej instancji przysługuje zażalenie.
  • Na rozstrzygnięcie referendarza sądowego w tym przedmiocie przysługuje skarga na orzeczenie referendarza.

Nie są to te same środki zaskarżenia. Ich dopuszczalność, sposób wniesienia i termin trzeba ustalić z uwzględnieniem rodzaju rozstrzygnięcia oraz etapu sprawy. W uzasadnieniu warto wskazać konkretne pominięte wydatki, błędne ustalenia albo dokumenty potwierdzające rzeczywistą sytuację finansową.

Nie należy zakładać, że po odmowie zawsze przyjdzie kolejne wezwanie do zapłaty. W przypadkach określonych w art. 112 ustawy termin do opłacenia pisma biegnie bez dodatkowego wezwania, co ma szczególne znaczenie przy profesjonalnym pełnomocniku. Ponowny wniosek oparty na tych samych okolicznościach nie zatrzymuje tego terminu.

Dlaczego rzetelność danych jest tak ważna?

Sąd może sprawdzić sytuację majątkową wnioskodawcy. Jeżeli przesłanki zwolnienia nie istniały albo przestały istnieć, może je cofnąć. Świadome podawanie nieprawdziwych informacji może dodatkowo skutkować grzywną i obowiązkiem pokrycia kosztów.

Dobrze przygotowany wniosek powinien więc wyjaśniać nie tylko to, ile strona zarabia, lecz także dlaczego poniesienie konkretnych kosztów przekracza jej rzeczywiste możliwości.

Formularz i podstawa prawna

Aktualnego urzędowego formularza oświadczenia należy szukać wśród formularzy dotyczących zwolnienia od kosztów sądowych w postępowaniu cywilnym:

Podstawowe zasady zwolnienia określają art. 100–112 ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych. Skargę na orzeczenie referendarza regulują art. 39822 i 39823 Kodeksu postępowania cywilnego.

Autor: radca prawny Marcin Pych.
Aktualizacja: Kancelaria Radcy Prawnego EFEKT.