Jak obniżyć koszty sądowe w sprawach cywilnych? Cz.1

KOSZTY SĄDOWE W SPRAWACH CYWILNYCH. 

KILKA SŁÓW Z PRAKTYKI PROCESOWEJ, O ZWOLNIENIU OD KOSZTÓW SĄDOWYCH

I O ZNACZENIU ODPOWIEDNIEGO OKREŚLENIA WARTOŚCI PRZEDMIOTU SPORU. CZ.1

Zacznę od instrumentu najbardziej oczywistego w kontekście zmniejszenia ciężaru wpisów sądowych, czyli zwolnienia od opłat sądowych, uregulowanego w tytule IV ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych z dnia 28 lipca 2005 r. (Dz.U.z 2014 r., poz.1025 z późn. zmian). Nie będę się jednak rozwodził nad przepisami zawartymi w w/w ustawie, bo te każdy może przeanalizować samodzielnie lub z pomocą prawnika. Pomocniczo jedynie załączam do niniejszego artykułu, formularz zwolnienia od kosztów, który trzeba wypełnić i złożyć, jeśli chcemy w ogóle mieć szansę na skorzystanie z takiej możliwości. To, czym chciałbym się z Państwem podzielić, w oparciu o rozstrzygnięte sprawy, z którymi spotkałem się w mojej praktyce zawodowej, to sposób patrzenia na wypełnione rubryki wymienionego formularza przez referendarzy sądowych, którzy orzekają w przedmiotowych sprawach, w oparciu o wzmiankowaną ustawę o kosztach (w nawiasach kwadratowych poniżej przedstawiam fragmenty orzeczeń zawierających wykładnię przepisów przeprowadzoną w poszczególnych sprawach przez referendarzy sądowych). 

Dla orzekania w przedmiocie kosztów postępowania, właściwy rzeczowo i miejscowo będzie ten sam Sąd, który orzeka o roszczeniu podnoszonym w pozwie i to do tego Sądu z reguły składamy wniosek o zwolnienie. Trzeba dodać, że od tej reguły jest jeden wyjątek, przewidziany przez przepisy dla osób fizycznych, które nie mają miejsca zamieszkania w siedzibie sądu orzekającego (możliwe jest w takich przypadkach złożenie wniosku o przyznanie zwolnienia od kosztów sądowych również w sądzie rejonowym właściwym ze względu na miejsce zamieszkiwania takiej osoby). Jednak, ze względu na szybkość postępowania, reprezentując klientów, osobiście z reguły preferuję złożenie wniosku o zwolnienie od kosztów, wraz podpisanym przez klienta formularzem, do tzw. sądu meriti (,czyli Sądu rozpatrującego całą sprawę merytorycznie, który po uprawomocnieniu postanowienia zwalniającego od kosztów, będzie mógł wyznaczyć rozprawę, a nie tylko przekazać akta dalej). 

Warto przy tym mieć świadomość, iż niezależnie od tego do którego sądu skierujemy wniosek, orzeczenie w tej sprawie, zazwyczaj (choć nie zawsze), reprezentując powagę sądu,  będzie wydawał referendarz sądowy, a nie sędzia. Nie wpływa to oczywiście w żaden sposób ani na ważność rozstrzygnięcia, ani na rangę orzeczenia (od postanowienia wydanego przez referendarza przysługuje oczywiście takie samo zażalenie jak od tego wydanego przez sędziego). Po prostu ustawa zezwoliła na przekazywanie tych spraw do rozpatrywania referendarzom sądowym. 

Składając wniosek, możemy wystąpić, albo o zwolnienie od kosztów w całości, albo jedynie w określonej części. Warto jednak pamiętać, że nawet w przypadku wniosku o całkowite zwolnienie strony od kosztów sądowych, możliwe będzie zwolnienie jedynie częściowe. Stanie się tak wówczas, gdy nastąpi częściowe oddalenie wniosku i uwzględnienia go jedynie w pozostałej (nie oddalonej) części. Z mojego doświadczenia wynika, że referendarze orzekający zarówno w Sądach Rejonowych, jak i w Sądach Okręgowych, takie właśnie rozwiązanie  bardzo często stosują. Z uzasadnień wydawanych postanowień, możemy dowiedzieć się, co zazwyczaj wpływa na uznanie, że strona „jest w stanie ponieść część kosztów” (przesłanka ustawowa). 

I tak, w przypadku rozstrzygnięć dotyczących osób fizycznych, możemy spotkać się przykładowo z wykładnią wskazującą, iż istotne jest nie tylko wynagrodzenie uzyskiwane przez stronę z tytułu zatrudnienia, ale również inne dochody i możliwości zarobkowe [„Wysokość miesięcznych dochodów (…) uniemożliwia, zdaniem orzekającego opłacenie opłaty stosunkowej od pozwu. Jednakże z uwagi na to, że (…) uzyskuje stałe niewysokie dochody może poczynić nieznaczne oszczędności na uiszczenie chociażby części kosztów sądowych, natomiast (…) może podjąć zatrudnienie umożliwiające (…) zgromadzenie środków pieniężnych na pokrycie kosztów sądowych”].  

Przy czym strona wytaczająca powództwo, z reguły w stopniu większym niż pozywana, powinna liczyć się z koniecznością poniesienia, możliwych do zaplanowania kosztów sądowych [„Nadmienić należy, że instytucja zwolnienia od kosztów stanowi pomoc państwa dla osób, które ze względu na ich trudną sytuację materialną nie mogą uiścić kosztów bez wywołania uszczerbku w koniecznych kosztach utrzymania siebie i rodziny. W związku z tym, że powodowie doprowadzili do wytoczenia powództwa powinni liczyć się z obowiązkiem poniesienia kosztów sądowych i zabezpieczać środki finansowe w celu ewentualnego ich pokrycia”].  

Konsekwentnie, referendarze sądowi uznają też zazwyczaj, że zgromadzone oszczędności, strona może przeznaczyć w pierwszej kolejności na wydatki związane z wytoczonym postępowaniem sądowym, jeśli nie są to środki, które muszą być przeznaczone na utrzymanie w związku np. z utratą stałego źródła dochodów  [„Podkreślić trzeba, że dostępność do sądu wymaga z natury rzeczy posiadania środków finansowych, co oznacza, że w procedurze planowania wydatków strona, która zainicjowała postępowanie, powinna brać pod uwagę, także konieczność posiadania środków na ewentualne koszty sądowe w sprawie. Planowanie wydatków bez uwzględniania zasady, o której wspomniano wyżej, jest naruszeniem równoważności w traktowaniu swoich powinności finansowych, zaś strona, która realizuje swoje zadłużenia w taki sposób, że wyzbywa się zdolności do zapłaty kosztów sądowych – preferencyjnie traktując inne zobowiązania – nie może skutecznie podnieść, iż obowiązek uiszczenia kosztów spowoduje uszczerbek w utrzymaniu koniecznym dla siebie i rodziny. (...) Gospodarstwo domowe powoda posiada stałe dochody pozwalające na pokrycie wydatków z utrzymaniem (także samochodu), zamieszkiwaniem i posiada zasoby pieniężne w wysokości (…), które może przeznaczyć na wydatki związane z wytoczonym postępowaniem.”]. 

Znacznie trudniej jest uzyskać, choćby częściowe zwolnienie od kosztów, przedsiębiorcom, którzy powinni liczyć się z tym, że Sąd  będzie niejednokrotnie wymagał od nich uzupełnienia wniosku poprzez złożenie różnego rodzaju dokumentów finansowych (np. wyciągu z konta bankowego, opinii banku o zdolności kredytowej wnioskującego, a w przypadku spółek również: odpisu sprawozdania finansowego, odpisu rachunku zysków i strat, opinii biegłego rewidenta, raportu kasowego, bilansu czy kopii deklaracji o wysokości dochodu / poniesionej straty, przez podatnika podatku dochodowego od osób prawnych).

O ile w przypadku osób fizycznych należy złożyć oświadczenie, z którego wynika, że nie jest się w stanie ponieść kosztów sądowych bez uszczerbku dla utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny, o tyle osobie prawnej lub jednostce organizacyjnej mającej zdolność prawną, takie zwolnienie przysługuje tylko wówczas jeśli wykaże, że w ogóle nie ma dostatecznych środków na ich uiszczenie.

Sądy niejednokrotnie prezentują też w przypadku firm mocno rygorystyczne stanowisko, uwzględniające procesy sądowe za ryzyko gospodarcze niejako wkalkulowane w sam fakt prowadzenia działalności [„Pozwany jest przedsiębiorcą, prowadzącym działalność gospodarczą, a normalnym zjawiskiem z nią związanym są spory gospodarcze. Podobnie jak sama działalność gospodarcza, również i koszty prowadzenia sporów powinny być finansowane ze środków własnych podmiotów prowadzących działalność gospodarczą lub z kredytu bankowego. Skarb Państwa nie jest bowiem powołany do kredytowania działalności gospodarczej. Skoro dostępność do Sądu z natury rzeczy wymaga dysponowania środkami finansowymi, posiadanie ich staje się istotnym składnikiem działalności gospodarczej, stąd należy je zaplanować jako wydatki związane z tą działalnością”]. 

Stanowisko takie znajduje oparcie w orzecznictwie Sądu Najwyższego, który w swoich orzeczeniach wskazywał, iż nieuwzględnienie w planie finansowym wydatku na opłaty sądowe nie uzasadnia wniosku osoby prawnej o zwolnienie od kosztów sądowych (orzeczenie SN z 24.11.1960 r., II CZ 155/60), a spółka z ograniczoną odpowiedzialnością ubiegająca się o zwolnienie do kosztów powinna wykazać swój stan majątkowy przez przedstawienie bilansu, nawet w razie przeciążenia swego majątku ponad wartość i nie jest wystarczające powoływanie się na brak środków finansowych, w sytuacji gdy można pokryć opłaty sądowe poprzez zażądanie dopłat przez wspólników (orzeczenie SN z 13.09.1937 r., C.II.618/37, Zb. Urz. 1938, poz.293).  

Wielu przedsiębiorców nie zdaje sobie też sprawy z tego, że Sądy często stoją na stanowisku, iż:  „Nawet upadłość osoby prawnej nie jest wystarczającą przesłanką dla uwzględnienia wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych, zwolnienie upadłego przedsiębiorstwa od kosztów sądowych uzależnione jest bowiem od wykazania, że jego efektywne aktywa (gotówka, towary itp.) nie wystarczą na pokrycie kosztów”. (tak: Postanowienie Sądu Apelacyjnego w Rzeszowie z dnia 14 lutego 2014 r., sygn. I ACz 11/14). 

Wreszcie, warto wiedzieć, że raz przyznane zwolnienie, nie oznacza, iż w kolejnej instancji Sąd nie będzie na nowo badał przesłanek zwolnienia, bo: „Każdy wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych, złożony w toku postępowania sądowego, rozpatrywany jest przy uwzględnieniu okoliczności dotyczących sytuacji majątkowej wnioskodawcy w chwili złożenia wniosku, a sąd meriti nie jest związany poprzednimi rozstrzygnięciami w przedmiocie zwolnienia od takich kosztów zapadłych we wcześniejszych fazach postępowania” (tak: Postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 12 marca 2015 r., sygn. I CZ 7/15). 

Czy powyższe oznacza, że przedsiębiorcy, w przeciwieństwie do osób fizycznych są niejako „skazani” na ponoszenie wysokich kosztów sądowych? Oczywiście nie, albo przynajmniej nie zawsze, ale o tym w części drugiej.  

                                                                                                                                                                               r. pr. Marcin Pych 

Załącznik do Rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 31 stycznia 2006 r. w sprawie określenia wzoru oświadczenia o stanie rodzinnym, majątku, dochodach i źródłach utrzymania osoby fizycznej ubiegającej się o zwolnienie od kosztów sądowych w postępowaniu cywilnym (Dz.U.2015.574 z dnia 2015.04.27)

• « Prev
• Next »